بازار خودرو زیر سایه حواله‌فروشی

بررسی پلتفرم‌های ثبت آگهی نشان می‌دهد؛ بازار خرید و فروش حواله خودرو ‌بار دیگر رونق گرفته‌است. افزایش شکاف میان قیمت کارخانه و بازار آزاد، مهم‌ترین محرک احیای این بازار غیررسمی به‌شمار می‌رود. جست‌وجوی ساده عبارت «حواله خودرو» در این پلتفرم‌‌‌ها، کاربر را با صدها آگهی فروش «شانس خرید خودرو از کارخانه» مواجه می‌کند؛ حواله‌‌‌هایی که بسته به نوع خودرو و زمان تحویل، از حدود 250‌میلیون‌تومان تا نزدیک یک‌میلیارد‌تومان قیمت‌گذاری شده‌اند.  برای مثال حواله خرید یک دستگاه ‌هایما‌S8 حدود450‌میلیون ‌تومان قیمت دارد یا حواله پژو 207 بسته به زمان تحویل بین 250 تا 400‌میلیون‌تومان خرید و فروش می‌شود. به‌طور کلی خودروهایی که اختلاف قیمت بیشتری بین کارخانه و بازار برای آنها وجود دارد، حواله گران‌‌‌تری هم دارند.

منظور از حواله خودرو، قراردادی است که بین شرکت خودروسازی و خریدار نوشته می‌شود و بنابر آن شرکت سازنده موظف می‌شود با پرداخت وجه توسط خریدار، در زمان مشخصی خودرو را به او تحویل دهد. برای بررسی این بازار زیرزمینی، آگهی‌‌‌های منتشرشده در پلتفرم‌های ثبت آگهی را زیر ذره‌‌‌بین قراردادیم. بر این اساس حواله‌‌‌ها از سه مسیر وارد بازار می‌شوند. دسته اول مربوط به برندگان طرح‌های فروش خودروسازان است. با حذف شرط بلوکه‌کردن پول برای خرید خودرو از کارخانه، طرح‌های فروش ‌بار دیگر تبدیل به «لاتاری» شدند و تعداد زیادی از افراد برای خرید صف کشیدند. در آخرین طرح فروش ایران‌خودرو بیش از 10‌میلیون نفر ثبت‌نام کردند، یعنی از هر 5.5 دارنده گواهینامه یک نفر در این طرح متقاضی خرید خودرو شده‌‌است. این در شرایطی است که میزان تقاضای موثر در بازار خودروی کشور حدود یک‌میلیون دستگاه در سال ‌برآورد می‌شود، بنابراین 10‌برابر متقاضیان واقعی طی یک سال، تنها در یک‌مرحله از فروش یکی از خودروسازان ثبت‌‌‌نام کردند.

مشخص است که این حجم عظیم قرار بوده که به شکل دلالی و خرید و فروش خودرو و حواله ظاهر شود. بر این اساس یکی از مسیرهای فروش، حواله برندگان در این لاتاری است. دسته دوم نیز پرسنل خودروسازان هستند. بخش زیادی از آگهی‌‌‌های ثبت‌شده در پلتفرم‌‌‌ها تحت‌عنوان «حواله پرسنلی» هستند. یکی از خریداران حواله به «دنیای‌اقتصاد» می‌گوید: «یکی از اصلی‌ترین فروشندگان حواله، پرسنل خودروسازان هستند، چراکه آنها سهمیه‌‌‌ای برای خرید خودرو دارند. عموما هم با ما تماس می‌گیرند و می‌گویند حواله هر خودرویی که می‌خواهید را بگویید تا همان را درخواست بدهیم.» دسته سوم نیز از محل نمایندگی‌‌‌های فروش است، این دسته بیشتر مربوط به خودروهای مونتاژی هستند که در پلتفرم‌های مذکور آگهی فروش حواله را منتشر می‌کنند.

این بازار(حواله فروشی)در  حالی به این اندازه بزرگ شده که بارها از طرف سیاستگذاران حوزه خودرو اعلام‌شده که خرید و فروش حواله خودرو غیرقانونی است. کارشناسان حقوقی نیز می‌گویند شرکت‌های خودروسازی، در قراردادهای پیش‌‌‌فروش، معمولا شرط می‌کنند که انتقال حواله تا پیش از تحویل خودرو مجاز نیست، در نتیجه از دید شرکت، تنها فردی که نامش در حواله ثبت‌شده، مالک رسمی خودرو محسوب می‌شود. از سال‌ها پیش نیز نهادهای نظارتی و قضایی در این مورد هشدار داده‌اند. برای مثال سال‌99 رئیس پلیس فتای تهران گفته بود: «افرادی که در قرعه‌‌‌کشی ثبت‌‌‌نامی خودرو قبول شده‌اند، اگر حواله خودرو را بفروشند، تحت‌پیگرد قضایی قرار می‌گیرند.» یا سال‌1402 سازمان حمایت در قالب اطلاعیه‌‌‌هایی اعلام کرد؛ خرید و فروش حواله غیرقانونی است.

با این‌حال به‌نظر می‌رسد که این دست از ممنوعیت‌‌‌ها، نتوانسته بازار حواله‌‌‌فروشی را کساد کند، چراکه تا زمانی‌که انگیزه‌‌‌ کسب سود درمیان باشد، راهی هم برای دورزدن این موارد پیدا می‌شود. طی سال‌1403 که اختلاف قیمت کارخانه و بازار خودرو به حداقل رسیده بود، بازار حواله‌فروشی کاملا از رونق افتاده بود. «دنیای‌اقتصاد» هم در گزارشی تحت‌عنوان «بازار کساد حواله خودرو» به این موضوع پرداخت. دلیل خروج دلالان از بازار در آن بازه زمانی کاهش انگیزه حاصل از کسب سود بود چراکه قیمت کارخانه و بازار بسیار به هم نزدیک شده‌بود. حالا اما ‌بار دیگر شکاف بین این دو بسیار زیادشده و بازهم بازار غیرقانونی حواله رونق پیدا کرده‌است.  به‌نظر می‌رسد که می‌توان این موضوع را به‌عنوان شکست سیاست‌های فروش درنظر گرفت؛ در واقع سیاستگذار سعی کرده‌بود که با سرکوب قیمتی، دسترسی اقشار کم‌‌‌درآمد به خودرو را افزایش دهد اما نه‌تنها این هدف محقق‌نشده، بلکه «شانس خرید خودرو» خود بازار مجزای بزرگی را تشکیل داده‌است.

 جزئیات بازار حواله خودرو

بازار حواله‌‌‌فروشی خودرو حالا فعالان زیادی را به خود می‌بیند. قیمت‌ها نیز بسیار قابل‌توجه هستند. علاوه‌بر پلتفرم‌های ثبت آگهی یا حتی آگهی‌‌‌های کاغذی که در سطح شهر چسبانده‌شده، برخی شرکت‌هایی که در بازار فعالیت می‌کنند نیز سایت مخصوص به خود را راه‌اندازی کرده‌اند و خرید و فروش حواله خودرو را به‌صورت اینترنتی انجام می‌دهند. یکی از این شرکت‌ها شماره‌‌‌های مخصوصی برای تهران، غرب کشور و سایر نقاط کشور منتشر کرده‌است. فرم‌‌‌های مخصوص و جداگانه‌‌‌ای برای خرید و فروش حواله نیز در سایت خود بارگذاری کرده‌است.

در پلتفرم‌‌‌ها هم تعداد آگهی‌‌‌ها به صدها عدد می‌رسد که ارقام متفاوتی را بسته به نوع خودرو، زمان تحویل و طرح فروش مربوطه ارائه می‌دهند. هرچه اختلاف قیمت کارخانه و بازار بیشتر باشد و زمان تحویل نیز نزدیک‌تر باشد، قیمت پیشنهادی بالاتر می‌رود. برای مثال بهای حواله ‌هایما S8 از 400‌میلیون ‌تومان شروع شده و به 550‌میلیون‌ تومان می‌رسد. این خودرو جزو محصولاتی است که در قرعه‌‌‌کشی اخیر ایران‌خودرو بیشترین تقاضا را داشته‌‌‌است. علاوه‌بر این پژو 207 هم از محصولاتی است که آگهی‌‌‌های فروش حواله آن در پلتفرم‌های ثبت آگهی به فراوانی دیده می‌شود و البته بسته به مواردی که به آن اشاره شد قیمت آن متفاوت بوده و از 250 تا 400‌میلیون‌تومان متغیر است. بهای حواله تارا دستی نیز بین 200 تا 300‌میلیون‌تومان است.

حواله‌‌‌های جانبازی مربوط به خودروهای وارداتی اما از قیمت بسیار زیادی برخوردارند؛ در واقع واردات خودرو توسط جانبازان بسیاری از محدودیت‌های واردات عادی خودرو را ندارد. برای مثال ذیل این طرح می‌توان بسیاری از خودروهای لوکس را وارد کشور کرد. حواله‌‌‌هایی که تحت‌عنوان «حواله جانبازان» در آگهی‌‌‌ها دیده می‌شود قیمت بسیار بالایی دارند. برای مثال حواله یک دستگاه نیسان ترا 950‌میلیون‌تومان فروخته می‌شود. فروشنده در آگهی خود ذکر‌کرده که قیمت نهایی برای خریدار چهار‌میلیارد و 500‌میلیون‌تومان تمام می‌شود (یعنی با قیمت حواله حدود 5.5‌میلیارد‌تومان می‌شود) اما همین خودرو در بازار 7‌میلیارد‌تومان قیمت دارد.  حواله یک دستگاه هیوندای النترا نیز حدود 600‌میلیون‌تومان فروخته می‌شود.

چرا بازار حواله جان گرفت؟

همان‌طور که اشاره شد در سال‌1403 خبری از رونق در بازار حواله خودرو دیده نمی‌شد. پرسش اساسی این است که چه سوختی به موتور این بازار رسیده که حالا چنین رونق گرفته‌است؟ عامل اصلی در این میان رشد دوباره اختلاف قیمت کارخانه و بازار خودرو است. طی یک سال‌‌‌‌‌‌اخیر اختلاف قیمت تا حد زیادی کاهش پیدا کرده‌‌‌‌‌‌بود اما حالا تحت‌‌‌‌‌‌تاثیر رشد نرخ دلار، تورم عمومی و انتظارات تورمی این اختلاف قیمت دوباره افزایش پیدا کرده‌‌‌‌‌‌است، به‌طوری‌که طبق بررسی «دنیای‌‌‌‌‌‌اقتصاد» اختلاف قیمت کارخانه و بازار 12مدل خودرویی که در لیست ایران‌خودرو قرارگرفته‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌اند، به‌بیش از 40‌درصد می‌رسد. این در شرایطی است که در تیرماه امسال اختلاف قیمت مذکور برای خودروهای داخلی به‌‌‌‌‌‌طور میانگین حدود 96‌‌‌‌‌‌میلیون‌‌‌‌‌‌تومان معادل 11‌‌‌‌‌‌درصد بود.

عامل دیگری که در این رشد موثر بوده را باید در وضعیت اقتصاد کلان کشور جست‌وجو کرد. طی ماه‌های اخیر ارزش پول ملی با افت شدیدی مواجه بوده و افراد به‌دنبال این هستند که به‌نوعی پول نقد خود را به کالای سرمایه‌ای یا مصرفی پردوام تبدیل کنند. خودرو به‌عنوان کالایی که ماهیت مصرفی-سرمایه‌‌‌ای دارد و در طول زمان نیز بخش زیادی از ارزش خود را حفظ می‌کند گزینه جذابی برای حفظ ارزش پول است. در این میان خرید از کارخانه ولو با اضافه‌شدن پول حواله به هزینه‌ها گزینه ارزان‌تری است و می‌تواند سودی هم برای آنها به‌همراه داشته‌باشد، بنابراین خریداران حواله رو به افزایش رفته‌‌‌اند.